Dvorac Damaskin–Dunđerski Hajdučica

 

Naziv Dvorac Damaskin–Dunđerski
Lokacija Hajdučica, opština Plandište, Srbija
Vreme gradnje Oko 1824. Obnovljen: 1901
Arhitekta Nepoznat
Pravo svojine
Naručilac gradnje Ištvan Damaskin
Trenutna funkcija Kancelarije poljoprivrednog kombinata
Klasifikacija u registru zaštićenih spomenika kulture Značajan spomenik kulture (SK 1114)

 

Najpoznatiji pripadnik banatske porodice Damaskin je svakako bio Arsen Damaskin, slavni lovac koji je proputovao Afriku, koji je objavio putopis sa doživljajima pod nazivom „Na visoravni Masaja“ 1906. godine. Ipak, nije on jedini stanovnik dvorca koji je vredan pomena. Ištvan Damaskin je dobio plemićku titulu 1799. godine, a zbog imanja u rumunskom naselju Beregsau Mik (na mađarkom Berekszónémeti), je prezimenu dodato „od Nemetija“. Nedugo zatim je kupio stepu oko Hajdučice od kraljevske riznice, ali se stalno naselje uspeo da napravi tamo tek iz drugog pokušaja 1824. godine. Evidencija kaže da je tada već sagradio dvorac, a oko njega je naseljeno selo, a svoje mađarsko ime nosi po njegovom osnivaču- Istvánvölgy (Ištvanova dolina). Nakon njegove smrti, sin Antal postaje seoski zemljoposednik, a njegovi sinovi, Ištvan i Đerđ, uprkos srpskom poreklu porodice staju na stranu mađarske oslobodilačke borbe tokom revolucije iz 1848. Đerđ, koji je završio vojnu školu, je ostvario značajniju karijeru: do kraja revolucije je postao pukovnik i okružni komandir, dok je Ištvan, inače pravnik, dobio „samo“ čin majora i do samog kraja je pripadao neposrednoj jedinici generala Damjaniča. Nakon neuspeha revolucije obojica su dospela pred vojni sud. Robija nije ostavila trag na Đerđev duh, ali je Ištvan izgubio razum tokom boravka u zatvoru Kufštajnu.

Nakon oslobođenja, Đerđ je oženio verenicu koja ga je verno čekala- Etelku Feldvari, i sa njom je dobio troje dece: Margitu, Arsena i Ištvana. Arsen je od oca nasledio nacionalna osećanja, a koja opisuje u jednom pismu iz 1905. godine: „bez odricanja od porekla, vere i imena, tvrdim da moje srce kuca za Mađarsku”. Strast prema lovu je pokazao rano, a to se ogleda i u njegovim pismima majci u kojima je redovno obaveštava o lovačkim avanturama. U ranoj štampi vezanoj za lov su takođe možemo susresti sa imenom Arsena Damaskina: na primer, 1883. je postavio rekord županije Temeš ulovivši više od 30 šljuka. Iz njegovih biografskih podataka saznajemo da je završio Privrednu Akademiju u Bonu, a zatim je upravljao imanjem u Hajdučici. Kakv uspeh je ostvario na Akademiji nije poznato, ali Damaskinovi su bili primorani da prodaju imanje u Hajdučici oko 1890. godine.

Afrička avantura Arsen Damaskina počinje znatno kasnije, 1903. godine. Tokom polugodišnjeg perioda tamo ustrelio je 250 divljih životinja. Veliki deo su bile ptice i kopitari, ali bio je tu i 1 lav, 1 leopard i 2 nosoroga. NA lovačku turu je  na nagovor prijatelja poveo i mladog pomoćnika preparatora iz Nacionalnog Muzeja, Kalmana Kitenberga, budućeg klasika mađarske lovačke književnosti. Budući znameniti istraživač Afrike je na taj način uz Damaskinovu pomoć prvi put stupio na crni kontinent.

Tokom svih ovih događaja su imanjem upravljali Dunđerski. Po nekim zapisima su oni sagradili dvorac 1901. ali je istina verovatni to da su ga značajno renovirali već postojeću zgradu dvorca. Na imanju je kasnije živela udovica Ištvana Jovanovića, Olga Dunđerski, koja je  u prvim decenijama 20. veka vodila ogledno gazdinstvo u kojem je uzgajala koje, svinje i ovce, bavila se hortikulturom i uzgajanjem konoplje, a i održavala je prestižan park. Opis iz 1930. godine nam daje uvid u unutrašnjost dvorca: „Posetilac gospodske kuće najpre nailazi na prostrano predsoblje u kojem se nalazi kožna sedeća garnitura, a prostoriju krase jedno veliko ogledalo, statue, palme, preparirani orlovi i slike.”

Sledeća promena vlasnika se dogodilo kada se jedna ćerka Olge Jovanović udala za beogradskog magnata Vladu Ilića u toku 40-ih godina.  Tada je i dvorac Daniel u Konaku bio u njegovom vlasništvu, ali su nakon rata oba konfiskovana. Dvorac je jedno vreme stajao prazan, a trenutno se u njemu nalazi poljoprivredni kombinat koji se trudi da održava i građevinu i park. Pažljivo ošišan šimšir i stoletna stabla drveća koja u senci čuvaju klasicističku gospodsku kuću će sigurno biti prizor za pamćenje.

*Posetioci mogu videti unutrašnjost dvorca (unapred najaviti posetu na broj telefona 013 864 135).

Post Author: