Dvorci Lazarević Veliko Središte

Naziv Dvorci Lazarević
Lokacija Veliko Središte, opština Vršac, Srbija
Vreme gradnje 1860-tih; oko 1900.
Arhitekta Nepoznat
Pravo svojine Javno
Naručilac gradnje Udovica Lazarevićeva, Ana Milković; Aleksandar Lazarević
Trenutna funkcija Osnovna škola; van upotrebe
Klasifikacija u registar zaštićenih spomenika kulture Značajan spomenik kulture (SK 1096)

Veliko Središte, koje je nekada pripadalo Timiškoj županiji, nalazi se u blizini Vršca i srpsko-rumunske granice. Tu su sagradili dva dvorca zemljoposednici Lazarevići. Veći, takozvani “stari dvorac” sagrađen je 1860-tih u klasicističkom stilu. I tu se može naći, za stare dvorce iz regije karakterističan široki ulaz sa stubovima, sa uobičajenim isturenim delom fasade. Iznad prozora nalaze se takozvani frontovi – trouglasti  ukrasi na fasadi – koji razbijaju jednoličnost zidine. Dvorac, u kome se danas nalazi škola, okružen je prostranim parkom. U njegovom susedstvu, iza zaključanih vrata, i sve više podivljalog rastinja, nalazi se manji, tzv. “novi dvorac”, koji su takođe sagradili Lazarevići početkom XX veka. Iako je kapija zaključana, oni radoznali mu mogu prići iz dvorišta škole – ukoliko su spremni da se probijaju kroz gusto šipražje. Ova zgrada je sušta suprotnost starom dvorcu: nasuprot čistoći klasicizma, tu se pojavljuju maštoviti oblici eklekticizma, među kojima dominiraju uticaji engleske (neo)gotske arhitekture. Preko stepenasto završene atike pruža se friz koji podseća na vrhove kula, a uglove ukrašavaju kule u obliku bastiona koje su ukrašene malim višeugaonim gotskim tornjevima. U poslednjoj deceniji koristili su je kao bioskop, omladinski dom, pa čak i diskoteku. Nažalost, od svog starijeg suseda zgrada odudara i svojom  ruiniranošću.

Naručioci gradnje, porodica Lazarević, doselila se iz Srbije u Banovinu početkon XIX veka. Spominju se među plemićkim porodicama Timiške županije u monografiji županije Šamua Borovskog, doduše o njima se govori vrlo oskudno. Na osnovu nje toliko možemo saznati da su se 1803. nastanili u Kovinu, i da je Golub Lazarević 1823. otkupio od carske riznice Veliko Središte, a  1839. Malo Središte. 1841. Ferdinand V ispostavio je za njega povelju o plemstvu sa titulom. Golub umire 1849. godine, ali njegova udovica Ana Milković nastavlja izgradnju porodičnog renomea, a gradnja dvorca se takođe može vezati za njenu ličnost. Njena dva sina su se takođe trudila da uvećaju imanje i prihode porodice. Vasilije je imao sjajnu karijeru u državnoj upravi: prvo je bio podžupan Timiške županije, kasnije kraljevski savetnik, pa je 1871. proglašen za velikog župana u Temišvaru. U isto vreme, njegov mlađi brat Aleksandar postizao je uspehe u poslovnom životu: u Vršcu je osnovao banku i trgovačku zadrugu, a 1884. sagradio je jednu prelepu gradsku palatu u Vršcu, koja i danas važi za jednu od najlepših zgrada u istorijskom centru grada (po potonjem vlasniku poznata je i kao Frišova palata). Palata Lazarević je godinama služila kao mesto održavanja raskošnih balova. Ove zabave je organizovala Aleksandrova žena Anka, o kojoj hronike govore kao o otmenoj dami. Volela je da pomaže drugima, naročito siromašnim devojkama kojima je pomoć bila neophodna. Osim hrane i odeće, ona im je poklanjala i knjige, a ponekad i stipendije.

Vasilije umire 1887. bez naslednika, tako da se priča porodice Lazarević nastavlja sa decom Aleksandra i Anke: Mihajlom, Fedorom i Olgom. O Fedoru i Olgi nije ostalo puno zanimljivosti: Olga se udala, a Fedor je otišao u Bosnu, gde je postao okružni načelnik. Međutim, o Mihajlu Lazareviću je sačuvano mnogo zapanjujućih priča, tabloidne rubrike tadašnjih novina bile su pune njegovih nesvakidašnjih pustolovina, ne samo u Vršcu, već i u Budimpešti i Beču. Ovaj banatski bogataš se nakon smrti svog oca odselio u Budimpeštu, gde je postao stalni stanovnik hotela “Panonija”. Svoje dane, koji su za njega  redovno započinjali u 5 sati poslepodne, provodio je u berzanskim špekulacijama sumnjivog ishoda, a naročito u terevenkama koje su trajale do zore. Nije ni čudo da je za tri godine uspeo da spiska bogatstvo zajedno sa nasleđenim imanjem u Velikom Središtu. Bio je primoran da se vrati u Vršac, gde se odmah upleo u novi skandal. U alkoholisanom stanju izazvao je na dvoboj jednog stranca, i kad je već cela županija  govorila o ovom slučaju, pojavili su se svedoci koji su pokvarili iščekivani spektakl. Naime, potvrdili su da su u trenutku izazivanja obe strane bile neuračunljive, tako da je dvoboj izostao. Pošto je potrošio sve rezerve, nije mogao da otplati nagomilane dugove, tako da je odlučio da je bolje da ode – negde što dalje. Bežeći od policije prvo je otišao u Pariz, ali kad su mu i tamo ušli u trag, probao je da se sakrije u Nju Jorku. Tu i umire, u velikoj nemaštini, kao perač sudova u jednom malom restoranu.

 

U međuvremenu, stari dvorac u Velikom Središtu dospeva u ruke Đule Friša, i njegovih naslednika Karolja Klira i Đerđa Romaija, dok je noviji kupio Karolj Hauzer. Nakon Drugog svetskog rata oba dvorca postaju državno vlasništvo.

Post Author: